Джэйн Остэн – ангельская пісьменніца, “першая лэдзі” ангельскай літаратуры, якая запачаткавала сямейны раман. Пра яе жыццё вядома вельмі мала: з яе багатага ліставання (больш за 3000 лістоў) да нас дайшло толькі 160 – астатнія былі знішчаныя яе сястрой Касандрай і нашчадкамі адмірала Фрэнсіса Остэна, яе брата. Пэўны час пасля яе смерці пра яе пісалі толькі блізкія; у асноўным усё зводзілася да формул накшталт “добрая ціхая цётачка Джэйн”. Сучасныя даследчыкі, спрабуючы раскапаць хоць нейкія новыя звесткі пра яе жыццё, прасунуліся ненашмат далей.Джэйн Остэн нарадзілася 16 снежня 1775 году ў сям’і Джорджа і Касандры Остэнаў, якія належалі да класа джэнтры – нетытулаванага дробнапамеснага дваранства. Сям’я Остэнаў была вялікая: шасцёра сыноў (Джэймс, Джордж, Эдвард, Генры Томас, Фрэнсіс “Фрэнк” Ўільям і Чарлз Джон) і дзве дачкі – Джэйн і Касандра. Сярод братоў самым блізкім Джэйн быў Генры (пэўны час ён працаваў банкірам, а калі банк збанкрутаваў, зрабіўся англіканскім святаром), які быў таксама літаратурным агентам сястры. Брат Джэйн Джордж быў псіхічна нездаровы і нават не гаварыў. Чарлз і Фрэнк служылі ў флоце і абодва зрабіліся адміраламі. Эдварда ўсынавілі багатыя родзічы Остэнаў Найты, ён атрымаў у спадчыну іх маёмасць і імя ў 1812 годзе.
У 1783 годзе Джэйн і Касандра пачалі навучанне ў місіс Эн Каўлі ў Оксфардзе і праз год пераехалі з ёй у Саўтхэмптан. Але праз некаторы час дзяўчаты захварэлі на тыф; Джэйн ледзь не памерла. Апроч таго, дырэктарка школы мела досыць дэспатычны характар. Дзяўчат перавялі ў школу ў Рэдынг, якой кіравала досыць добразычлівая асоба, аднак веды навучэнак хвалявалі яе вельмі мала. У снежні 1786 году бацька вярнуў дачок дадому, бо не змог больш плаціць за навучанне, і сам заняўся іх адукацыяй. Ён навучыў іх любіць класічную літаратуру: Шэкспіра, Голдсміта, Юма. Апроч таго, дзяўчаты чыталі шмат раманаў: Рычардсана, Філдынга, Стэрна, Эджварт, сярод паэтаў аддавалі перавагу Каўперу, Томсану, Томасу Грэю. Пасля вяртання са школы Остэн да канца жыцця жыла разам з сям’ёй.
Прыкладна ў пачатку 1787 году Джэйн Остэн пачала пісаць вершы, апавяданні і п’есы, якімі забаўляла сваіх родных. Пазней яна сабрала 29 твораў, напісаных у 1787–1793 гадах, у тры сшыткі, вядомыя цяпер як Juvenilia. Сярод гэтых твораў варта назваць сатырычны раман ў лістах пад назвай “Каханне і сяброўства” (Love and Friendship), які высмейвае папулярныя ў той час чуллівыя раманы, а таксама 34-старонкавы рукапіс “Гісторыя Англіі” (The History of England) з 13 акварэльнымі малюнкамі Касандры – твор гэты высмейвае папулярныя гістарычныя працы і ў прыватнасці “Гісторыю Англіі” Олівера Голдсміта. Даследчык творчасці Остэн Рычард Джэнкінс апісвае ювенілію пісьменніцы як “бурную” і “анархічную” і параўноўвае яе з раманамі Лоўрэнса Стэрна, а таксама з творчасцю камедыйнай групы “Монці Пайтан”.
Пасталеўшы, Джэйн Остэн засталася жыць у бацькоўскім доме, займаючыся тым, чым звычайна займалася жанчына яе ўзросту і сацыяльнага статусу: практыкавалася ў гульні на фартэпіяна, дапамагала маці і сястры кіраваць гаспадаркай, наведвала родных і сяброў, хадзіла ў царкву, займалася шытвом і чытала ўслых перад сном раманы (часам свае ўласныя) сваім хатнім. Джэйн Остэн любіла балі і танцы, і яе брат Генры ў пазнейшыя часы ўспамінаў: “Джэйн вельмі захаплялася танцамі і цудоўна танчыла”.
У перыяд з 1793 па 1795 гады Остэн напісала кароткі эпісталярны раман “Лэдзі Сьюзан” (Lady Susan), галоўная гераіня якога, дзякуючы сваім розуму і абаяльнасці, маніпулюе блізкімі людзьмі. Біёграф Остэн Клэр Томэлін так апісаў гэты твор: “Ён пададзены ў лістах, але прадуманы дакладна, як п’еса; яго тон такі ж цынічны, як тон самых жорсткіх драмаў эпохі Рэстаўрацыі, якія, мабыць, пэўным чынам раман і натхнілі… Гэты раман вылучаецца ў творчасці Остэн, і ўяўляе сабой даследаванне характару дарослай жанчыны, чый розум і сіла волі значна вышэйшыя, чым у людзей з яе атачэння”.
Скончыўшы “Лэдзі Сьюзан”, Остэн пачала раман “Элінор і Марыяна” (Elinor and Marianne). Чарнавікі гэтага твору не захаваліся, аднак некаторая яго частка ўвайшла пасля ў раман “Пачуццё і пачуццёвасць” (Sense and Sensibility, 1811).
Калі Джэйн Остэн споўнілася 20, яна пазнаёмілася з Томам Лефроем, пляменнікам суседзяў, што жыў у Стывентане ў снежні 1795 – студзені 1796. На той момант ён акурат скончыў універсітэт і збіраўся ў Лондан – рабіць кар’еру адваката. Джэйн і Том пазнаёміліся на адным з баляў. “Страшна нават расказаць, як паводзіліся мы з маім ірландскім сябрам, – пісала Джэйн Касандры. – Паспрабуй сабе ўявіць самы непрыстойны і шакавальны спосаб, якім мы толькі маглі танчыць і сядзець побач”. Але вяселле не было магчымым, гэта разумелі і Лефрой, і Остэн: ні ў адной сям’і не было грошай, Том залежаў ад свайго стрыечнага дзеда ў Ірландыі, які аплаціў яго навучанне. Том з’ехаў у Лондан, і калі пазней наведваў Хэмпшыр, то трымаўся далей ад Остэнаў і больш ніколі не бачыўся з Джэйн. У сталым узросце ён расказваў пляменніку пра сваю закаханасць: “Гэта было юначае каханне”.
У 1796 годзе Остэн пачала працу над раманам “Першыя ўражанні” (First Impressions); першы варыянт раману быў гатовы ў жніўні 1797 году, калі пісьменніцы быў 21 год. Пазней гэты варыянт быў перапрацаваны і пабачыў свет пад назвай “Пыха і перадузятасць” (Pride and Prejudice, 1813).
У сярэдзіне 1798 году Остэн пачала пісаць яшчэ адзін раман з працоўнай назвай “Сьюзан” – пазней ён выйдзе як “Нортэнгерскае абацтва” (Northanger Abbey, надрукаваны пасмяротна ў 1817 годзе) і будзе ўяўляць сабой сатыру на папулярныя ў той час гатычныя творы.
У снежні 1802 году Джэйн Остэн зрабілі прапанову рукі і сэрца. Яна разам з сястрой завізітавала да сваіх старых сяброў Алісіі і Кэтрын Біг і сустрэлася з іх малодшым братам Гарысам Бігам-Ўізэрам, які нядаўна скончыў Оксфард. Біг-Ўізэр прапанаваў Джэйн выйсці за яго замуж, і яна пагадзілася. Паводле згадак Кэралайн Остэн, пляменніцы Джэйн, Гарыс не быў прывабным, часам рабіўся ў размовах агрэсіўным і паказваў поўную нетактоўнасць. Тым не менш, Джэйн ведала яго з дзяцінства, да таго ж, вяселле мела і для самой пісьменніцы, і для яе сям’і шэраг перавагаў. Гарыс быў спадкаемцам вялікай маёмасці, і ўлічваючы гэта, Джэйн, прыняўшы прапанову Гарыса, магла забяспечыць сваім бацькам бязбедную старасць, сястры – прытулак, а братам – дапамогу ў кар’еры. Аднак на наступную раніцу яна зразумела, што зрабіла памылку, і адмовілася выходзіць замуж. Не захавалася ніводнага сведчання самой Остэн пра тое, як яна ставілася да гэтай падзеі. Аднак калі ў 1814 годзе пляменніца Джэйн Фані Найт папрасіла ў яе ў лісце парады адносна сур’ёзных стасункаў, Джэйн адказала: “Напісаўшы так шмат пра станоўчыя бакі сур’ёзных стасункаў, я хачу цяпер цалкам памяняць кірунак думкі і папрасіць цябе не звязваць сябе ніякімі абяцаннямі і нават не думаць пра далейшыя адносіны, калі толькі ты не любіш яго па-сапраўднаму. Лепей усё што заўгодна, толькі не шлюб без кахання”.
У 1804 годзе, жывучы ў Баце (куды сям’я пераехала ў 1800) Остэн пачынае, але так і не заканчвае новы раман пад назвай “Ўотсаны” (The Watsons). Сюжэт завязаны на гісторыі хворага святара, у якога няма грошай, і яго чатырох незамужніх дачок. Даследчыкі лічаць, што працу над раманам Остэн спыніла пасля смерці бацькі 21 студзеня 1805 году.
Пасля смерці бацькі Джэйн, Касандра і іх маці засталіся ў цяжкім матэрыяльным становішчы, і браты Эдвард, Джэймс, Генры і Фрэнсіс дамовіліся кожны год выплачваць пэўную суму на падтрымку сям’і. Наступныя чатыры гады жанчынам даводзіцца часта пераязджаць, падоўгу жыць у родных, пакуль у 1806 годзе яны не пасяліліся ў Саўтхэмптане разам з Фрэнкам і яго жонкай. А ў 1809 годзе Эдвард забяспечыў маці і сёстрам сталае жытло – вялікі дом у Чотэне, які быў часткай маёнтка Эдварда, Чотэн-хаўса. Жыццё ў Чотэне ішло вельмі спакойна: Остэны не стасаваліся з суседзямі і наведвалі толькі родных. Джэйн пісала амаль кожны дзень.
Падчас жыцця ў Чотэне Остэн выдала чатыры раманы, якія былі добра прынятыя чытачамі. Дзякуючы дапамозе брата Генры выдавец Томас Эджэртан пагадзіўся надрукаваць раман “Пачуццё і пачуццёвасць”, які пабачыў свет у кастрычніку 1811 году. Заробак ад выдання гэтага раману дапамог Джэйн адчуць сябе больш упэўнена ў матэрыяльным плане. У студзені 1813 году Эджэртан выдаў “Пыху і перадузятасць”; кніга была добра разрэкламаваная і мела вялікі поспех: ужо ў кастрычніку таго ж году пабачыла свет другое выданне. У траўні 1814 выйшаў раман “Мэнсфілд-парк” (Mansfield Park), які, нягледзячы на поўнае ігнараванне крытыкаў, таксама займеў поспех сярод чытачоў. Усё выданне было распрададзенае за шэсць месяцаў, і Джэйн атрымала ганарар, нашмат большы за ўсе папярэднія.
У сярэдзіне 1815 Джэйн Остэн пачала супрацоўнічаць з іншым рэдактарам, Джонам Мюрэем, які ў снежні таго ж году выдаў раман “Эма” (Emma), а таксама перавыдаў “Мэнсфілд-парк” у лютым 1816 году.
Пакуль Мюрэй рыхтаваў “Эму” да друку, Остэн пачала новы раман “Эліяты”, які пасля смерці пісьменніцы выйшаў пад назвай “Упэўненасць” (Persuasion, у рускім перакладзе вядомы як “Доводы рассудка”).
У пачатку 1816 году здароўе Остэн пагоршылася, але па першых часах пісьменніца не надала гэтаму значэння і працягвала працаваць. Ужо ў сярэдзіне году сур’ёзнасць захворвання зрабілася відавочнай і для самой Джэйн, і для яе сям’і, і з таго часу стан пісьменніцы ўсё пагаршаўся. Большасць біёграфаў пагаджаюцца з тым рэтраспектыўным дыягназам, які быў прапанаваны доктарам Вінсэнтам Коўпам у 1964 годзе: хвароба Адысана. Існуе таксама версія, што гэта была лімфома Ходжкіна, а паводле апошніх даследаванняў Кэтрын Ўайт, Остэн таксама магла пакутаваць на бычыны туберкулёз – хваробу, якая можа ўзнікнуць пасля ўжывання сырога малака.
Джэйн працягвала пісаць, нягледзячы на хваробу, дапрацоўвала “Эліятаў”, пакуль не скончыла іх 6 жніўня 1816 году. У студзені 1817 яна пачала працу над яшчэ адным раманам з працоўнай назвай “Браты”, які выйшаў у 1925 годзе пад назвай “Сэндытан” (Sanditon). Яна паспела напісаць дванаццаць частак гэтага раману, пакуль у сярэдзіне сакавіка 1817 не страціла здольнасць працаваць. З сярэдзіны красавіка яна ўжо не ўставала з ложка, у траўні брат Генры адвёз яе з Касандрай у Вінчэстэр на лекаванне, дзе Джэйн Остэн і памерла 18 ліпеня 1817 ва ўзросце 41 году. Дзякуючы сувязям Генры яе пахавалі ў Вінчэстэрскім саборы. Эпітафія, напісаная братам Джэймсам, усхваляе яе чалавечыя якасці, у тым ліку надзвычайны розум, але ні словам не згадвае пра яе дасягненні ў літаратуры.
У 1833 годзе выйшаў першы збор твораў Джэйн Остэн (у выдавецтве Рычарда Бэнтлі), і з тых часоў творы першай лэдзі ангельскай літаратуры няспынна перавыдаюцца.