Гай Валерый Катул (Gaius Valerius Catullus) - Бегма, гендэкасілабы. Вершы

Бегма, гендэкасілабы Вершы

1. ‹Да Карнэлія Нэпата, прысвячэнне›

Чый ён будзе, мой новы пекны зборнік,
Толькі-толькі што глянсаваны пемзай?
Ён — табе, мой Карнэлію, бо здаўна
Ты лічыў мае зáбаўкі за нешта,
Ў тыя дні шчэ, калі, з італаў першым,
Ты вякі разгарнуў трыма тамамі —
Так рупліва, багі, ды так вучона!
То вазьмі гэты зборнічак, які ён
Там ні ёсць, і якому, панна, дай ты
Жыць і жыць не адно яшчэ стагоддзе.

Форма: фалекаў гендэкасілаб.

Гэтае прысвячэнне, праўдападобна, было складзенае Катулам для ранняга невялікага зборнічка, пазней жа невядомы ўкладальнік Веронскай Кнігі паставіў яго ў пачатак усяго збору.

Глянсаваны пемзай — глянсаваліся тарцы папіруснага скрутка.

Карнэлій Нэпат — рымскі гісторык, аўтар трохтомнай Хронікі, якую кампліментарна згадвае ў гэтым вершы Катул.

Панна тут — нейкае добразычлівае боства, імаверна, муза.

14. ‹Да Ліцынія Кальва, з нагоды атрыманых ад яго кніг›

Каб за вочы мае не быў мілейшы
Ты мне, Кальве, то за такі дарунак
Я б злабой заплаціў ватыніянскай.
Што зрабіў я табе ці чым пакрыўдзіў,
Што ў пакуту наслаў ты мне паэтаў?
Хай багі праклянуць таго кліента,
Што сабраў табе столькіх ліхадзеяў.
Ну хіба што цябе разумнік Сула
Абдарыў выкшталцоным гэтым цудам;
Калі так, то сардэчна я шчаслівы:
Недарэмна ты, значыцца, ўвіхаўся.
Ох, багі! Жах і гнюснасць, а не кніга;
І вось гэтае ў дар свайму Катулу
Ты паслаў, каб забіць яго на месцы
Ў Сатурналіі, ў дзень з усіх найлепшы.
Ну, нягоднік, чакай цяпер адплаты.
Заўтра з самага ранку накупляю
Розных Цэзіяў ды Аквінаў розных,
Ды Суфена куплю, ды іншай труці
І табе аддаруся гэтым горам.
Вы ж тым часам бывайце, каб не бачыў,
Прэч кіруйце свае крывыя стопы,
Немач веку, паршывыя паэты.

Форма: фалекаў гендэкасілаб.

Гай Ліцыній Кальв — паэт і аратар, сябар Катула. Бліскуча выступаў з прамовамі супраць Публія Ватынія; адсюль выраз “ватыніянская злаба” ў вершы.

Сатурналіі — штогадовыя снежаньскія святкаванні ў гонар Сатурна. Першапачаткова аднадзённыя, яны ўрэшце расцягнуліся на тыдзень.

40. ‹Да Равіда›

Што за прыхамаць, Рáвідзе дурненькі,
Ў пастку ямбаў маіх цябе кідае?
Што за бога нядобра заклікáў ты,
Што ў табе абудзіў ён шал няўчасны?
Стаць мо хочаш ты глумішчам паўсюдным?
Ці здабыць сабе славу хоць якую?
То здабудзеш; бо хто крадзе каханых
У мяне — той надоўга стане слаўны.

Форма: фалекаў гендэкасілаб.

Адрасат верша бліжэй невядомы; такім чынам, Катул меў рацыю — доўгую памяць імені Равіда забяспечыла выключна паэтава лаянка. Невядома, з якімі падзеямі звязаны верш; невядомы нават пол аб'екта суперніцтва — спрэчка з Равідам магла выйсці як за Лесбію ці іншую каханку, так і за Ювенцыя, якому таксама прысвечаны шэраг вершаў Катула.

31. ‹Да сваёй сірміёнскай вілы›

Усіх паўастравоў ды астравоў перле,
Вазёрных, Сірміёне, ды марскіх, колькі б
Іх ні было ў Нептунавых паўсюль водах —
Як радасна й суцешна мне цябе ўбачыць;
Няўжо з палёў бітынскіх, ад зямлі тынаў
Вярнуўся я? І ты перада мной, мірны!
Што лепей, чым ад клопатаў здабыць волю,
Бярэмя дум адкінуць і з краёў дальніх,
Утомленаму працай, да сваіх сценаў
Спяшацца, й на жаданым адпачыць ложку!
Адно дзеля таго і працаваць варта.
Вітай жа, Сірміёне, гаспадар — дома!
Ты, возера лідыйскае, ды вы, хвалі,
Засмейцеся са мной ва ўсе наўкол смехі!

Форма: халіямб.

Сірміён — мыс на возеры Гарда, дзе ў Катула была віла. Возера ён называе лідыйскім згодна з легендаю аб паходжанні этрускаў з Лідыі.

З палёў бітынскіх, ад зямлі тынаў — то бок папросту з Бітыніі, ад плямёнаў тынаў і бітынаў, якія далі таму краю назву; у Бітынію Катул ездзіў як малады чыноўнік, суправаджаючы Гая Мемія.

42. ‹Аб таблічках з вершамі›

Бегма, гендэкасілабы, зусюль вы
Ўсе збірайцеся, ўсе ды без вынятку!
Дурня курва з мяне зрабіць жадае,
Не вяртае мне вашыя таблічкі,
Нізавошта, ці чулі вы такое?
Даганіце яе ды адбярыце!
Хто яна, вы пытаеце? А вунь жа,
Йдзе хадою куляваю ды пысу
Шчэрыць сучую, бы штукар пахабны.
Акружыце яе ды патрабуйце:
“Курва драная, аддавай таблічкі!
Аддавай, курва драная, таблічкі!”
Што ж, і слухаць не хоча? Дрэнь дурная,
Шлюндра, вартая лаянкі любое;
Толькі рана пакуль яшчэ спыняцца!
Не вяртае, то чырванню мы зараз
Змусім пысу жалезную заліцца.
Галасамі гучнейшымі крычыце:
“Курва драная, аддавай таблічкі!
Аддавай, курва драная, таблічкі!”
Ўсё дарэмна, і ўвагі не звяртае.
Падысці тут іначай, пэўна, трэба;
Пашукайце мо поспеху вось гэтак:
“Панна, поўная цнот, вярні таблічкі!”

Форма: фалекаў гендэкасілаб.

Гераіню верша часам атаясняюць з Лесбіяй (гл. ніжэй), аднак дастатковых падставаў для пэўнасці тэкст не дае. Сюжэт празрысты: паэт паслаў дзяўчыне вершы на васковых таблічках для прачытання, тая ж адмовілася іх вярнуць.

51. ‹Да Лесбіі, перайманне Сапфо›

Той мне падаецца з багамі роўным —
За багоў вялікшым, калі магчыма, —
Хто, з табою сеўшы, цябе няспынна
Бачыць і чуе

Твой салодкі смех, што скрадае розум
У мяне, тужліўца; бо толькі стрэну,
Лесбія, цябе, як не ў сілах вусны
Слова прамовіць,

Слухацца не хоча язык, пад скурай
Полымя ліецца, ды гуд нямоўчны
Вушы напаўняе, ды засціць вочы
Цемра начная.

Праз лайдацтва ты, мой Катуле, чэзнеш,
У лайдацтве прага твая й суцеха,
Праз лайдацтва многа змарнела царстваў
Разам з царамі.

Форма: малая сапфічная страфа.

Першыя тры страфы — досыць дакладны пераклад верша Сапфо, чацвертую паэт дадае ад сябе, змяняючы настрой усяго верша.

Лесбія, г.зн. “дзяўчына з вострава Лесбас”, — імя, якім Катул называў сваю каханку і гераіню многіх вершаў. Магчыма, імя падказанае паэту акурат перайманнямі у Сапфо, якая паходзіла з Лесбаса. Ад Апулея мы ведаем, што сапраўднае імя Катулавай Лесбіі было Клодыя. Найчасцей лічыцца, што гэта была Клодыя Пульхра, жонка палітыка Квінта Цэцылія Метэла Цэлера.

85. ‹Ненавіджу і кахаю›

Я ненавіджу і з тым — кахаю; чаму, ты спытаеш?
Ведаю толькі, што так стала, і я на крыжы.

Форма: элегічны двуверш.

92. ‹Пра Лесбію›

Лесбія лае мяне, не маўчыць аба мне аніводнай
Хвілі. Яна, каб я спрах, вельмі кахае мяне.
Як я суджу? Па сабе. Бо яе праклінаю бясконца
Я, і пры тым, каб я спрах, вельмі кахаю яе.

Форма: элегічны двуверш.

95. ‹Ухваленне паэмы Гельвія Цыны›

“Смірна” Цыны майго нарэшце гатовая — дзевяць
Мінула жніваў ды зім дзевяць у працы прайшло.
Вершаў тым часам паспеў паўтысячы тысяч атрыец
. . . . .
“Смірна” разыдзецца ўсцяж да Сатрахавых водаў бяздонных,
“Смірну” сівыя вякі безліч разоў развінýць;
Стане Валюзій між тым і ля Падуі роднай бясслаўны —
Ў вершы ягоныя там рыбнік загорне макрэль.
Будзь у сэрцы маім, невялікая сябрава дзея,
А прасцякоў Антымах цешыць няхай балбатнёй.

Форма: элегічны двуверш.

Выкшталцонай працы сябра Катул удзяляе гэтулькі ж выкшталцоныя кампліменты, абяцаючы, што “Смірну” будуць чытаць нават на берагах далёкага Сатраха (які, праўдападобна, згадваўся ў тэксце самой паэмы), у той час, як Annales ягонага сучасніка Валюзія не пяройдуць нават Падуі, адтокі ракі По, ля якой, гледзячы з ужытай у арыгінале канструкцыі (Paduam morientur ad ipsam) і напісаныя. Паралелізм паміж пахвалою адному паэту і кпінамі з іншага ўзмоцнены ў арыгінале сугуччам канцоў чацвертага і шостага радкоў (mittetur ad undas / morientur ad ipsam), якое, досыць умоўна, мы азначылі і ў перакладзе.

Гай Гельвій Цына — сябар Катула, паэт, які высока цаніўся ў антычнасці. Да нашага часу дайшлі толькі невялікія фрагменты ягоных твораў, у тым ліку і паэмы “Смірна”.

Атрыец — пераклад па кан'ектуры. У рукапісах, якія ўсе ўзыходзяць да аднога сярэднявечнага прататыпу, у гэтым месцы стаіць Hortensius, Гартэнзій. Гэта, аднак, і не спалучаецца з рэштаю верша, дзе кантраст Цыну ўтварае ўжо Валюзій, і выклікае праблемы інтэрпрэтацыі — з'яўленне ў гэтым кантэксце Гартэнзія Гортала з шэрагу прычын нечаканае. Munro прапаноўвае чытаць замест гэтага Hatrianus, то бок ураджэнец Атрыі ў нізоўях По. Такое азначэнне мусіць адсылаць ізнову ж да Валюзія і здымае праблемы як у кампазіцыі, так і ў інтэрпрэтацыі.

Антымах Калафонскі — старажытнагрэцкі паэт; параўноўваючы з ім Валюзія, Катул падкрэслівае шматслоўнасць ягоных вершаў — і супрацьстаўляе ёй шматвучоную кароткасць свайго сябра.

108. ‹Да Камінія›

Як пастановіць народ, Камíнію, век твой ссівелы,
Сплямлены гнюсным жыццём, смерцю ганебнай спынíць —
Твой насамперад язык, варожы людзям дастойным,
Выражуць, пэўны я ў тым, ды аддадуць каршуку.
Выдзеруць вочы — зглыне крумкачова іх чорнае горла,
Кішкі сабакі з'ядуць, рэшту дакончаць ваўкі.

Форма: элегічны двуверш.

Чым Каміній наклікаў гэтыя пажаданні паэта — невядома.

пераклад з лацінскай — Антон Францішак Брыль

<a name="nepat"></a><h2>1. ‹Да Карнэлія Нэпата, прысвячэнне›</h2> Чый ён будзе, мой новы пекны зборнік, Толькі-толькі што глянсаваны пемзай? Ён — табе, мой Карнэлію, бо здаўна Ты лічыў мае зáбаўкі за нешта, Ў тыя дні шчэ, калі, з італаў першым, Ты вякі разгарнуў трыма тамамі — Так рупліва, багі, ды так вучона! То вазьмі гэты зборнічак, які ён Там ні ёсць, і якому, панна, дай ты Жыць і жыць не адно яшчэ стагоддзе. <HR WIDTH="50%">Форма: фалекаў гендэкасілаб. Гэтае прысвячэнне, праўдападобна, было складзенае Катулам для ранняга невялікага зборнічка, пазней жа невядомы ўкладальнік Веронскай Кнігі паставіў яго ў пачатак усяго збору. Глянсаваны пемзай — глянсаваліся тарцы папіруснага скрутка. Карнэлій Нэпат — рымскі гісторык, аўтар трохтомнай Хронікі, якую кампліментарна згадвае ў гэтым вершы Катул. Панна тут — нейкае добразычлівае боства, імаверна, муза. <a name="kalv"></a><h2>14. ‹Да Ліцынія Кальва, з нагоды атрыманых ад яго кніг›</h2> Каб за вочы мае не быў мілейшы Ты мне, Кальве, то за такі дарунак Я б злабой заплаціў ватыніянскай. Што зрабіў я табе ці чым пакрыўдзіў, Што ў пакуту наслаў ты мне паэтаў? Хай багі праклянуць таго кліента, Што сабраў табе столькіх ліхадзеяў. Ну хіба што цябе разумнік Сула Абдарыў выкшталцоным гэтым цудам; Калі так, то сардэчна я шчаслівы: Недарэмна ты, значыцца, ўвіхаўся. Ох, багі! Жах і гнюснасць, а не кніга; І вось гэтае ў дар свайму Катулу Ты паслаў, каб забіць яго на месцы Ў Сатурналіі, ў дзень з усіх найлепшы. Ну, нягоднік, чакай цяпер адплаты. Заўтра з самага ранку накупляю Розных Цэзіяў ды Аквінаў розных, Ды Суфена куплю, ды іншай труці І табе аддаруся гэтым горам. Вы ж тым часам бывайце, каб не бачыў, Прэч кіруйце свае крывыя стопы, Немач веку, паршывыя паэты. <HR WIDTH="50%">Форма: фалекаў гендэкасілаб. Гай Ліцыній Кальв — паэт і аратар, сябар Катула. Бліскуча выступаў з прамовамі супраць Публія Ватынія; адсюль выраз “ватыніянская злаба” ў вершы. Сатурналіі — штогадовыя снежаньскія святкаванні ў гонар Сатурна. Першапачаткова аднадзённыя, яны ўрэшце расцягнуліся на тыдзень. <a name="ravid"></a><h2>40. ‹Да Равіда›</h2> Што за прыхамаць, Рáвідзе дурненькі, Ў пастку ямбаў маіх цябе кідае? Што за бога нядобра заклікáў ты, Што ў табе абудзіў ён шал няўчасны? Стаць мо хочаш ты глумішчам паўсюдным? Ці здабыць сабе славу хоць якую? То здабудзеш; бо хто крадзе каханых У мяне — той надоўга стане слаўны. <HR WIDTH="50%">Форма: фалекаў гендэкасілаб. Адрасат верша бліжэй невядомы; такім чынам, Катул меў рацыю — доўгую памяць імені Равіда забяспечыла выключна паэтава лаянка. Невядома, з якімі падзеямі звязаны верш; невядомы нават пол аб'екта суперніцтва — спрэчка з Равідам магла выйсці як за Лесбію ці іншую каханку, так і за Ювенцыя, якому таксама прысвечаны шэраг вершаў Катула. <a name="sirmiona"></a><h2>31. ‹Да сваёй сірміёнскай вілы›</h2> Усіх паўастравоў ды астравоў перле, Вазёрных, Сірміёне, ды марскіх, колькі б Іх ні было ў Нептунавых паўсюль водах — Як радасна й суцешна мне цябе ўбачыць; Няўжо з палёў бітынскіх, ад зямлі тынаў Вярнуўся я? І ты перада мной, мірны! Што лепей, чым ад клопатаў здабыць волю, Бярэмя дум адкінуць і з краёў дальніх, Утомленаму працай, да сваіх сценаў Спяшацца, й на жаданым адпачыць ложку! Адно дзеля таго і працаваць варта. Вітай жа, Сірміёне, гаспадар — дома! Ты, возера лідыйскае, ды вы, хвалі, Засмейцеся са мной ва ўсе наўкол смехі! <HR WIDTH="50%">Форма: халіямб. Сірміён — мыс на возеры Гарда, дзе ў Катула была віла. Возера ён называе лідыйскім згодна з легендаю аб паходжанні этрускаў з Лідыі. З палёў бітынскіх, ад зямлі тынаў — то бок папросту з Бітыніі, ад плямёнаў тынаў і бітынаў, якія далі таму краю назву; у Бітынію Катул ездзіў як малады чыноўнік, суправаджаючы Гая Мемія. <a name="tabliczki"></a><h2>42. ‹Аб таблічках з вершамі›</h2> Бегма, гендэкасілабы, зусюль вы Ўсе збірайцеся, ўсе ды без вынятку! Дурня курва з мяне зрабіць жадае, Не вяртае мне вашыя таблічкі, Нізавошта, ці чулі вы такое? Даганіце яе ды адбярыце! Хто яна, вы пытаеце? А вунь жа, Йдзе хадою куляваю ды пысу Шчэрыць сучую, бы штукар пахабны. Акружыце яе ды патрабуйце: “Курва драная, аддавай таблічкі! Аддавай, курва драная, таблічкі!” Што ж, і слухаць не хоча? Дрэнь дурная, Шлюндра, вартая лаянкі любое; Толькі рана пакуль яшчэ спыняцца! Не вяртае, то чырванню мы зараз Змусім пысу жалезную заліцца. Галасамі гучнейшымі крычыце: “Курва драная, аддавай таблічкі! Аддавай, курва драная, таблічкі!” Ўсё дарэмна, і ўвагі не звяртае. Падысці тут іначай, пэўна, трэба; Пашукайце мо поспеху вось гэтак: “Панна, поўная цнот, вярні таблічкі!” <HR WIDTH="50%">Форма: фалекаў гендэкасілаб. Гераіню верша часам атаясняюць з Лесбіяй (гл. ніжэй), аднак дастатковых падставаў для пэўнасці тэкст не дае. Сюжэт празрысты: паэт паслаў дзяўчыне вершы на васковых таблічках для прачытання, тая ж адмовілася іх вярнуць. <a name="da-lesbii"></a><h2>51. ‹Да Лесбіі, перайманне Сапфо›</h2> Той мне падаецца з багамі роўным — За багоў вялікшым, калі магчыма, — Хто, з табою сеўшы, цябе няспынна Бачыць і чуе Твой салодкі смех, што скрадае розум У мяне, тужліўца; бо толькі стрэну, Лесбія, цябе, як не ў сілах вусны Слова прамовіць, Слухацца не хоча язык, пад скурай Полымя ліецца, ды гуд нямоўчны Вушы напаўняе, ды засціць вочы Цемра начная. Праз лайдацтва ты, мой Катуле, чэзнеш, У лайдацтве прага твая й суцеха, Праз лайдацтва многа змарнела царстваў Разам з царамі. <HR WIDTH="50%">Форма: малая сапфічная страфа. Першыя тры страфы — досыць дакладны пераклад верша Сапфо, чацвертую паэт дадае ад сябе, змяняючы настрой усяго верша. Лесбія, г.зн. “дзяўчына з вострава Лесбас”, — імя, якім Катул называў сваю каханку і гераіню многіх вершаў. Магчыма, імя падказанае паэту акурат перайманнямі у Сапфо, якая паходзіла з Лесбаса. Ад Апулея мы ведаем, што сапраўднае імя Катулавай Лесбіі было Клодыя. Найчасцей лічыцца, што гэта была Клодыя Пульхра, жонка палітыка Квінта Цэцылія Метэла Цэлера. <a name="nenavidzhu-i-kachaju"></a><h2>85. ‹Ненавіджу і кахаю›</h2> Я ненавіджу і з тым — кахаю; чаму, ты спытаеш? Ведаю толькі, што так стала, і я на крыжы. <HR WIDTH="50%">Форма: элегічны двуверш. <a name="pra-lesbiju"></a><h2>92. ‹Пра Лесбію›</h2> Лесбія лае мяне, не маўчыць аба мне аніводнай Хвілі. Яна, каб я спрах, вельмі кахае мяне. Як я суджу? Па сабе. Бо яе праклінаю бясконца Я, і пры тым, каб я спрах, вельмі кахаю яе. <HR WIDTH="50%">Форма: элегічны двуверш. <a name="helvij-cyna"></a><h2>95. ‹Ухваленне паэмы Гельвія Цыны›</h2> “Смірна” Цыны майго нарэшце гатовая — дзевяць Мінула жніваў ды зім дзевяць у працы прайшло. Вершаў тым часам паспеў паўтысячы тысяч атрыец . . . . . “Смірна” разыдзецца ўсцяж да Сатрахавых водаў бяздонных, “Смірну” сівыя вякі безліч разоў развінýць; Стане Валюзій між тым і ля Падуі роднай бясслаўны — Ў вершы ягоныя там рыбнік загорне макрэль. Будзь у сэрцы маім, невялікая сябрава дзея, А прасцякоў Антымах цешыць няхай балбатнёй. <HR WIDTH="50%">Форма: элегічны двуверш. Выкшталцонай працы сябра Катул удзяляе гэтулькі ж выкшталцоныя кампліменты, абяцаючы, што “Смірну” будуць чытаць нават на берагах далёкага Сатраха (які, праўдападобна, згадваўся ў тэксце самой паэмы), у той час, як Annales ягонага сучасніка Валюзія не пяройдуць нават Падуі, адтокі ракі По, ля якой, гледзячы з ужытай у арыгінале канструкцыі (Paduam morientur ad ipsam) і напісаныя. Паралелізм паміж пахвалою адному паэту і кпінамі з іншага ўзмоцнены ў арыгінале сугуччам канцоў чацвертага і шостага радкоў (mittetur ad undas / morientur ad ipsam), якое, досыць умоўна, мы азначылі і ў перакладзе. Гай Гельвій Цына — сябар Катула, паэт, які высока цаніўся ў антычнасці. Да нашага часу дайшлі толькі невялікія фрагменты ягоных твораў, у тым ліку і паэмы “Смірна”. Атрыец — пераклад па кан'ектуры. У рукапісах, якія ўсе ўзыходзяць да аднога сярэднявечнага прататыпу, у гэтым месцы стаіць Hortensius, Гартэнзій. Гэта, аднак, і не спалучаецца з рэштаю верша, дзе кантраст Цыну ўтварае ўжо Валюзій, і выклікае праблемы інтэрпрэтацыі — з'яўленне ў гэтым кантэксце Гартэнзія Гортала з шэрагу прычын нечаканае. Munro прапаноўвае чытаць замест гэтага Hatrianus, то бок ураджэнец Атрыі ў нізоўях По. Такое азначэнне мусіць адсылаць ізнову ж да Валюзія і здымае праблемы як у кампазіцыі, так і ў інтэрпрэтацыі. Антымах Калафонскі — старажытнагрэцкі паэт; параўноўваючы з ім Валюзія, Катул падкрэслівае шматслоўнасць ягоных вершаў — і супрацьстаўляе ёй шматвучоную кароткасць свайго сябра. <a name="kaminij"></a><h2>108. ‹Да Камінія›</h2> Як пастановіць народ, Камíнію, век твой ссівелы, Сплямлены гнюсным жыццём, смерцю ганебнай спынíць — Твой насамперад язык, варожы людзям дастойным, Выражуць, пэўны я ў тым, ды аддадуць каршуку. Выдзеруць вочы — зглыне крумкачова іх чорнае горла, Кішкі сабакі з'ядуць, рэшту дакончаць ваўкі. <HR WIDTH="50%">Форма: элегічны двуверш. Чым Каміній наклікаў гэтыя пажаданні паэта — невядома. пераклад з лацінскай — <a href="http://www.prajdzisvet.org/translator/28">Антон Францішак Брыль</a> © Антон Францішак Брыль, пераклад, каментар, 2011 <a href='PS_PAGE_LINK'>чытайце цалкам на prajdzisvet.org</a>
Дадаць у ЖЖ
Tweet

Art Detected

Гай Валерый Катул (Gaius Valerius Catullus) каля 84 да н.э. – каля 54 да н.э.